Η ανθεκτικότητα ορίζεται με διαφορετικούς τρόπους, αλλά συνήθως γίνεται αντιληπτή ως η ικανότητα ενός ατόμου να προσαρμόζεται και να αντεπεξέρχεται σε δύσκολες καταστάσεις, στις οποίες μπορεί να περιλαμβάνονται, για παράδειγμα, στρεσογόνες καταστάσεις, κρίσεις, τραυματικές εμπειρίες και εμπόδια που οφείλονται σε εσωτερικούς ή εξωτερικούς παράγοντες. Η ικανότητα αυτή μπορεί να ασκείται συνειδητά, αλλά τις περισσότερες φορές δεν έχουμε καν επίγνωσή της.

 

Όπως αναφέρει ο M. Neenan: «Οι άνθρωποι μπορούν να επιβιώσουν από τις δυσκολότερες δοκιμασίες — ορισμένοι, μάλιστα, μπορούν ακόμη και να ευημερήσουν. Ωστόσο, μπορεί να μην αντιλαμβάνονται ή να μην κατανοούν με σαφήνεια πώς ακριβώς κατάφεραν να ξεπεράσουν τις προκλήσεις που αντιμετώπισαν». (Neenan, 2018)

 

Όταν μιλάμε για την «ανθεκτικότητα», είναι σημαντικό να αναφέρουμε και μια άλλη έννοια, η οποία ονομάζεται «αυτοαποτελεσματικότητα». Πρόκειται για μια ψυχολογική έννοια που διατυπώθηκε από τον Καναδοαμερικανό ψυχολόγο Albert Bandura. Αναφέρεται στις πεποιθήσεις ενός ατόμου σχετικά με την ικανότητά του να επιτυγχάνει στόχους, να επιλύει προβλήματα και να ασκεί έλεγχο στη ζωή του. Συνδέεται με την εμπιστοσύνη στις ικανότητές μας και την επιμονή. Παρόλο που οι δύο αυτές έννοιες διαφέρουν μεταξύ τους, αλληλοενισχύονται σε σημαντικό βαθμό.

 

Η ανθεκτικότητα επηρεάζεται τόσο από έμφυτες προδιαθέσεις όσο και από δεξιότητες που αποκτώνται και αναπτύσσονται περαιτέρω:

✅ Προσωπικοί παράγοντες που υποστηρίζουν την ανθεκτικότητα

• Σταθερή ιδιοσυγκρασία

• Υψηλή ανοχή στη ματαίωση και ικανότητα διαχείρισης του στρες

• Ικανότητα γρήγορης προσαρμογής σε νέες συνθήκες

• Θετική νοοτροπία

• Γενετικές προδιαθέσεις που επηρεάζουν την αντιμετώπιση του στρες

✅ Επίκτητοι παράγοντες ανθεκτικότητας

• Ικανότητα ρύθμισης των συναισθημάτων

• Ανάπτυξη της αυτογνωσίας

• Καλλιέργεια της ευελιξίας και της προσαρμοστικότητας

• Ανάπτυξη διαφορετικών μορφών αυτοφροντίδας

• Αξιοποίηση της υποστήριξης από το κοινωνικό δίκτυο

 

👉 Ας εξετάσουμε τώρα τον ρόλο που διαδραματίζει η ανθεκτικότητα στην αντιμετώπιση των έμφυλων ανισοτήτων και στερεοτύπων, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να προωθήσει τις ίσες ευκαιρίες.

 

Στο πλαίσιο των έμφυλων στερεοτύπων και ανισοτήτων, η ανθεκτικότητα διαδραματίζει εξίσου σημαντικό ρόλο, καθώς βοηθά τα άτομα να αντιμετωπίζουν και να ξεπερνούν τις διακρίσεις, τις συστημικές ανισότητες, τα στερεότυπα και την κοινωνική αδικία. Όπως υποστηρίζουν οι A. Juncos και P. Bourbeau (Juncos and Bourbeau, 2022), η ανθεκτικότητα θα πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως μια πολυδιάστατη έννοια, η οποία επιτρέπει τη μελέτη της συστημικής φύσης των έμφυλων σχέσεων εξουσίας, καθώς και της επικράτησης και προσαρμογής τους με την πάροδο του χρόνου. Σύμφωνα με τους συγγραφείς, είναι σημαντικό να περάσουμε από μια ατομοκεντρική θεώρηση της ανθεκτικότητας σε μια προσέγγιση που εστιάζει στις σχέσεις. Αυτό σημαίνει ότι δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε την ανθεκτικότητα με στενό τρόπο ή απλώς ως έναν όρο της μόδας, αλλά και ως:

• μέσο διατήρησης της υφιστάμενης κατάστασης·

• μέσο διευκόλυνσης της προσαρμογής σε ένα σοκ ή μια κρίση·

• δυναμική διαδικασία που περιλαμβάνει τόσο την αντοχή όσο και τον μετασχηματισμό.

 

Από τα παραπάνω γίνεται σαφές ότι η ανθεκτικότητα δεν αφορά μόνο την ατομική διαχείριση του στρες, αλλά μπορεί επίσης να έχει θετικό αντίκτυπο στη συστημική αλλαγή. Συγκεκριμένα παραδείγματα της θετικής επίδρασης της ανθεκτικότητας στις έμφυλες ανισότητες αποτελούν οι ακόλουθες καταστάσεις:

✅ Ανθεκτικότητα απέναντι στις διακρίσεις

Όσο μεγαλύτερη είναι η ανθεκτικότητά μας, τόσο καλύτερα μπορούμε να αντιμετωπίζουμε την καταπίεση και να εκφραζόμαστε ανοιχτά ενάντια στις αδικίες, όποια μορφή διάκρισης κι αν λαμβάνουν. Μπορούμε επίσης να διαπραγματευόμαστε αποτελεσματικότερα τους όρους και να αναζητούμε υποστήριξη.

✅ Αντίσταση στα στερεότυπα

Ένα συγκεκριμένο παράδειγμα είναι τα στερεότυπα που συνδέονται με τις γυναίκες σε ηγετικές θέσεις. Παραδοσιακά, οι γυναίκες μπορεί να θεωρούνται λιγότερο διεκδικητικές ή λιγότερο κατάλληλες για ηγετικούς ρόλους, λόγω των πιθανών διακοπών της σταδιοδρομίας τους που σχετίζονται με τη φροντίδα των παιδιών. Η ανθεκτικότητα βοηθά στην αντιμετώπιση αυτών των στερεοτύπων.

✅ Η δύναμη της κοινωνικής υποστήριξης

Η μετάβαση από τον ατομικισμό στην υποστήριξη της κοινότητας επιτρέπει την ενίσχυση της συλλογικής ανθεκτικότητας και της συλλογικής δύναμης για την προώθηση της αλλαγής.

✅ Κανονικοποίηση νέων ρόλων και επαναδιαμόρφωση των καθιερωμένων προτύπων

Η είσοδος των γυναικών σε επαγγέλματα στα οποία παραδοσιακά κυριαρχούσαν οι άνδρες προωθεί αλλαγές στους κοινωνικούς κανόνες και στα εδραιωμένα στερεότυπα. Ως αποτέλεσμα, αυξάνεται το ποσοστό των γυναικών στις επιστήμες, τη μηχανική, την πολιτική και τις επιχειρήσεις.

✅ Ενίσχυση της πολιτικής και κοινωνικής συμμετοχής

Η μεγαλύτερη ανθεκτικότητα μπορεί επίσης να συνδέεται με αυξημένη αυτοπεποίθηση για συμμετοχή στη συνηγορία, τον ακτιβισμό ή την τοπική πολιτική. Αυτή η συμμετοχή συμβάλλει στην αλλαγή των συστημικών κανόνων και στην προώθηση της ισότητας των φύλων.

 

👉 Γνωρίζουμε ήδη αρκετά για τη σημασία της ανάπτυξης της ανθεκτικότητας και για τη θετική επίδρασή της στις έμφυλες ανισότητες. Με ποιους συγκεκριμένους τρόπους, όμως, μπορούμε να αναπτύξουμε την ανθεκτικότητά μας; Ας εξετάσουμε τώρα τις βασικές δεξιότητες που απαιτούνται για την ανάπτυξη και την ενίσχυσή της.