Ισότητα των φύλων στον 21ο αιώνα: Γιατί εξακολουθούμε να μιλάμε γι’ αυτήν;

Στον 21ο αιώνα, η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στη δημόσια ζωή θα έπρεπε να θεωρείται αυτονόητη — κάτι που δεν χρειάζεται πλέον ούτε να διδάσκεται ούτε να αποτελεί αντικείμενο διεκδίκησης. Δυστυχώς, όμως, εξακολουθούμε να συναντάμε φαινόμενα άνισης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών.

Ποιοι και ποιες είμαστε; Για την ταυτότητα και το κοινωνικό φύλο

Η ταυτότητά μας περιλαμβάνει ορισμένα χαρακτηριστικά με τα οποία γεννιόμαστε ή τα οποία διαμορφώνονται από πολύ νωρίς στη ζωή μας. Πρόκειται για χαρακτηριστικά που συνήθως δεν επιλέγουμε ελεύθερα και τα οποία δεν μπορούμε —ή δεν χρειάζεται— να αλλάξουμε. Σε αυτά περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, το φύλο που μας αποδίδεται κατά τη γέννηση, η ηλικία, η εθνοτική καταγωγή και ο σεξουαλικός προσανατολισμός.

Χαρακτηριστικά όπως το φύλο, η ηλικία, η αναπηρία, η φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, η θρησκεία ή οι πεποιθήσεις και ο σεξουαλικός προσανατολισμός καλύπτονται από την ευρωπαϊκή και την εθνική νομοθεσία κατά των διακρίσεων. Ωστόσο, το ακριβές πεδίο προστασίας εξαρτάται από τον τομέα και τις σχετικές νομικές διατάξεις.

Η ταυτότητα δεν αφορά μόνο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας. Αφορά επίσης τον τρόπο με τον οποίο μας βλέπουν οι άλλοι. Το φύλο δεν περιορίζεται στα βιολογικά χαρακτηριστικά. Συνδέεται επίσης με τα χαρακτηριστικά, τις συμπεριφορές, τους ρόλους και τις προσδοκίες που αποδίδει κάθε κοινωνία στις γυναίκες και στους άνδρες. Αυτή η κοινωνική και πολιτισμική διάσταση ονομάζεται κοινωνικό φύλο.

Οι κοινωνικοί ρόλοι και οι προσδοκίες που συνδέονται με το φύλο μεταβάλλονται ανάλογα με την εποχή και τον τόπο. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται οι γυναίκες, όσα αναμένονται από αυτές και η θέση τους στην κοινωνία εξελίσσονται με την πάροδο του χρόνου. Μπορούμε να επηρεάσουμε αυτή την εξέλιξη! Οι δράσεις των γυναικών έχουν μεταβάλει τον ρόλο τους ανά τους αιώνες και οι δικές μας δράσεις μπορούν να επιφέρουν περαιτέρω αλλαγές.

Πώς σχηματίζονται τα στερεότυπα;

Οι άνθρωποι διαμορφώνουν συχνά την κοινωνική τους ταυτότητα —δηλαδή την αίσθηση ότι ανήκουν σε μια ομάδα, όπως η ομάδα των γυναικών ή των ανδρών— συγκρίνοντας τη δική τους ομάδα με άλλες. Κατατάσσουμε τους ανθρώπους σε κατηγορίες και αναζητούμε ομοιότητες και διαφορές. Αυτή η διαδικασία της κατηγοριοποίησης αρχίζει ήδη από την παιδική ηλικία. Έρευνες δείχνουν, για παράδειγμα, ότι ήδη από τη βρεφική ηλικία τα παιδιά αρχίζουν να διακρίνουν και να συσχετίζουν χαρακτηριστικά φωνών και προσώπων που συνδέονται με κατηγορίες φύλου.

Η κατηγοριοποίηση μάς βοηθά να οργανώνουμε τις πληροφορίες που δεχόμαστε. Μπορεί, όμως, εύκολα να οδηγήσει σε υπεργενικεύσεις και στερεότυπα. Η λέξη «στερεότυπο» σχηματίζεται από τις ελληνικές λέξεις «στερεός» και «τύπος» και παραπέμπει στην έννοια ενός σταθερού ή παγιωμένου προτύπου.

Τα στερεότυπα είναι προκατασκευασμένες αντιλήψεις, πεποιθήσεις ή υπεραπλουστευμένες εικόνες για άλλες κοινωνικές ή πολιτισμικές ομάδες, οι οποίες είναι διαδεδομένες σε μια κοινωνία. Το πρόβλημα είναι ότι μας οδηγούν να αντιμετωπίζουμε κάθε άτομο μιας ομάδας σαν να διαθέτει ακριβώς τα ίδια χαρακτηριστικά, χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη την προσωπικότητα, τις εμπειρίες και τις πραγματικές του ικανότητες.

Τα έμφυλα στερεότυπα είναι γενικευμένες αντιλήψεις για τα χαρακτηριστικά, τις συμπεριφορές και τους ρόλους που θεωρούνται «κατάλληλοι» για τις γυναίκες και τους άνδρες. Διαμορφώνονται μέσα από την ανατροφή, την εκπαίδευση και την κοινωνικοποίηση σε μια συγκεκριμένη κοινωνία.

Σε κοινωνίες που έχουν διαμορφωθεί από πατριαρχικές δομές και στις οποίες τα πρότυπα που συνδέονται με τους άνδρες αξιολογούνται συχνά θετικότερα, οι γυναίκες και οι άνδρες αναμένεται να υιοθετούν διαφορετικές συμπεριφορές, στάσεις και ρόλους. Σύμφωνα με αυτές τις στερεοτυπικές αντιλήψεις, θεωρείται «φυσικό» οι γυναίκες να φροντίζουν το σπίτι και να ανατρέφουν τα παιδιά, ενώ οι άνδρες «πρέπει» να εξασφαλίζουν το εισόδημα της οικογένειας και να επικεντρώνονται στην επαγγελματική τους σταδιοδρομία.

Αντίστοιχα, χαρακτηριστικά όπως η συναισθηματικότητα, η υποχωρητικότητα, η φροντίδα και η αυτοθυσία παρουσιάζονται στερεοτυπικά ως «γυναικεία», ενώ η ορθολογική σκέψη, η αυτοπεποίθηση, η επιδίωξη της επιτυχίας, η επιθετικότητα και ο ανταγωνισμός παρουσιάζονται ως «ανδρικά». Οι αντιλήψεις αυτές δεν περιγράφουν τις πραγματικές ικανότητες ή επιθυμίες κάθε ανθρώπου· αποτελούν κοινωνικές προσδοκίες που μπορούν να περιορίσουν τόσο τις γυναίκες όσο και τους άνδρες.

Η διάκριση λόγω φύλου συνδέεται με τον σεξισμό: αντιλήψεις, στάσεις ή συμπεριφορές που βασίζονται στην ιδέα ότι ένα άτομο ή μία ομάδα ανθρώπων είναι κατώτερη εξαιτίας του φύλου τους. Ο σεξισμός μπορεί να είναι συνειδητός και εχθρικός ή να εκδηλώνεται ασυνείδητα, μέσα από στερεότυπα και προκαταλήψεις. Μπορεί να επηρεάσει οποιονδήποτε άνθρωπο, όμως, λόγω των ιστορικών και κοινωνικών σχέσεων εξουσίας, πλήττει δυσανάλογα τις γυναίκες.

Στην αγορά εργασίας, ο σεξισμός μπορεί να εκδηλωθεί μέσα από την προτίμηση ανδρών στις προσλήψεις και στις προαγωγές, τις χαμηλότερες αμοιβές των γυναικών, την υποεκπροσώπησή τους σε θέσεις εξουσίας και λήψης αποφάσεων ή την αντιμετώπισή τους ως σεξουαλικών αντικειμένων. Στην οικογενειακή ζωή, τα έμφυλα στερεότυπα μπορούν επίσης να επιβαρύνουν τους άνδρες, για παράδειγμα μέσω της κοινωνικής πίεσης να είναι οι βασικοί οικονομικοί υποστηρικτές της οικογένειας ή της αντίληψης ότι είναι λιγότερο κατάλληλοι για τη φροντίδα των παιδιών.

Οι διακρίσεις μπορούν να βασίζονται σε διαφορετικά χαρακτηριστικά της ταυτότητας, όπως η ηλικία, η αναπηρία, η φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, ο σεξουαλικός προσανατολισμός και η ταυτότητα φύλου. Μια γυναίκα άνω των 50 ετών με αναπηρία, για παράδειγμα, μπορεί να βιώνει μια ιδιαίτερη μορφή διάκρισης που προκύπτει από τη διασταύρωση του φύλου, της ηλικίας και της αναπηρίας της.

Αυτό το φαινόμενο ονομάζεται διατομεακότητα ή διαθεματικότητα (intersectionality). Δεν πρόκειται απλώς για την πρόσθεση διαφορετικών μορφών διάκρισης. Η διατομεακότητα εξετάζει πώς τα διαφορετικά χαρακτηριστικά της ταυτότητας και οι κοινωνικές σχέσεις εξουσίας αλληλεπιδρούν, δημιουργώντας ιδιαίτερες εμπειρίες και εμπόδια που δεν μπορούν πάντοτε να γίνουν κατανοητά αν εξετάσουμε κάθε χαρακτηριστικό χωριστά.

Η διάκριση δεν εκδηλώνεται μόνο μέσα από νομικούς περιορισμούς ή απροκάλυπτη κακομεταχείριση. Μπορεί επίσης να παίρνει τη μορφή λεπτών, επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών ή αποκλεισμών, γνωστών ως μικροανισότητες (micro-inequities). Για παράδειγμα, όταν μιλάτε δημόσια και ορισμένοι άνδρες ανταλλάσσουν συγκαταβατικά χαμόγελα ή όταν, σε μια συνάντηση στην οποία συμμετέχετε ως εμπειρογνώμονας, σας ζητούν να ετοιμάσετε καφέ για όλους.

Ένα από τα χαρακτηριστικά των διακρίσεων και της άνισης μεταχείρισης είναι ότι τα άτομα που τις βιώνουν δυσκολεύονται συχνά να τις σταματήσουν χωρίς υποστήριξη ή θεσμικές αλλαγές. Μπροστά στην πίεση να γίνουν αποδεκτά από μια ομάδα, μπορεί να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους στις κοινωνικές προσδοκίες ή να περιορίζουν τις επιλογές τους. Αυτό δεν σημαίνει ότι ευθύνονται για τη διαιώνιση των στερεοτύπων· αποτελεί συχνά αντίδραση σε ένα περιβάλλον άνισων σχέσεων και πιέσεων.

Τα στερεότυπα, οι προκαταλήψεις και οι έμφυλες ανισότητες εξακολουθούν να είναι διαδεδομένα στην Ευρώπη, όπως δείχνει η έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Gender Equality and Gender Stereotypes – Special Eurobarometer 545. Για την αντιμετώπισή τους εφαρμόζονται συστηματικές και ατομικές δράσεις, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε εθνικό και περιφερειακό επίπεδο.

Στις ενότητες που ακολουθούν, θα σας δείξουμε πώς μπορείτε να συμμετάσχετε σε δράσεις για την προώθηση της ισότητας των φύλων.