Ερωτήσεις για προβληματισμό
- Ποια είναι η κατάσταση των γυναικών στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης; Αποτελούν οι διακρίσεις λόγω φύλου μύθο ή πραγματικότητα;
- Με ποιους τρόπους επιδιώκει το δίκαιο της ΕΕ να προωθήσει την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών;
- Ποια είναι ορισμένα παραδείγματα δράσεων που μπορούν να αναληφθούν για την προώθηση της ίσης μεταχείρισης γυναικών και ανδρών;
Στο πρώτο στάδιο της διαδικασίας αλλαγής του Kurt Lewin —την αποπαγίωση— είναι πολύ σημαντικό να βοηθήσουμε τους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν το πρόβλημα, να αναδείξουμε τις αρνητικές συνέπειές του και να παρουσιάσουμε τα οφέλη που θα προκύψουν από την αλλαγή της υφιστάμενης κατάστασης.
Για να το πετύχετε αυτό, χρειάζεστε συγκεκριμένα στοιχεία και δεδομένα.
Ενδεικτικά στατιστικά στοιχεία για την κατάσταση των γυναικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση
(Στην ενότητα «Πηγές» θα βρείτε συνδέσμους προς εκθέσεις με αναλυτικά δεδομένα.)
Source: A Union of Equality: Gender Equality Strategy 2020-2025
Στον Δείκτη Ισότητας των Φύλων του 2022, η ΕΕ συγκέντρωσε βαθμολογία 68,6 στα 100. Η εξουσία και η γνώση ήταν οι τομείς στους οποίους καταγράφηκαν οι μεγαλύτερες ανισότητες.
1. Αμοιβές – μισθολογικό χάσμα μεταξύ των φύλων
Στην ΕΕ, το μισθολογικό χάσμα μειώθηκε από περίπου 16,4% το 2012 σε περίπου 12,7% το 2022. Το 2023, το μέσο μη προσαρμοσμένο μισθολογικό χάσμα στην ΕΕ ήταν 12%. Αυτό σημαίνει ότι οι γυναίκες κέρδιζαν κατά μέσο όρο 88 ευρώ για κάθε 100 ευρώ που κέρδιζαν οι άνδρες.
Ο συγκεκριμένος δείκτης συγκρίνει τις μέσες ακαθάριστες ωριαίες αποδοχές γυναικών και ανδρών και δεν μετρά αποκλειστικά τη διαφορά αμοιβής για την ίδια ακριβώς θέση εργασίας.
Η κατάσταση διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα. Ενδεικτικά, το 2021 το μισθολογικό χάσμα στην Εσθονία ήταν περίπου 20,5%, ενώ το 2023 έφτασε περίπου το 18% στην Τσεχία.
2. Απασχόληση
Κατά το τρίτο τρίμηνο του 2024, το ποσοστό απασχόλησης των ανδρών ηλικίας 20–64 ετών στην ΕΕ ήταν περίπου 80,9%, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των γυναικών ήταν περίπου 70,9%.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν και τα στοιχεία που λαμβάνουν υπόψη τη γονεϊκότητα. Το 2022, το ποσοστό απασχόλησης των γυναικών ηλικίας 25–54 ετών με παιδιά ήταν περίπου 73,7%, ενώ για τους άνδρες με παιδιά έφτανε το 91%. Η διαφορά αυτή συνδέεται, μεταξύ άλλων, με την άνιση κατανομή των ευθυνών φροντίδας, τις κοινωνικές αντιλήψεις για τον ρόλο της μητέρας και τις ευρύτερες ανισότητες στην αγορά εργασίας.
Τα στοιχεία δείχνουν επίσης ότι οι γυναίκες υποεκπροσωπούνται στις ανώτερες διοικητικές θέσεις. Το 2024 αποτελούσαν περίπου το 35% των διευθυντικών στελεχών στην ΕΕ, ενώ στις μεγαλύτερες εισηγμένες εταιρείες αντιπροσώπευαν περίπου το 10% των διευθυνουσών συμβούλων.
3. Εκπαίδευση
Εδώ και χρόνια, τα στοιχεία δείχνουν ότι οι γυναίκες στην ΕΕ έχουν, κατά μέσο όρο, υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο από τους άνδρες. Περίπου το 83% των νέων γυναικών ολοκληρώνουν τουλάχιστον την ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, σε σύγκριση με το 77,6% των νέων ανδρών. Παράλληλα, οι γυναίκες αποτελούν περίπου το 60% των αποφοίτων της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην ΕΕ.
Ωστόσο, ο βαθμός στον οποίο η εκπαίδευση μεταφράζεται σε επαγγελματική εξέλιξη συνδέεται, μεταξύ άλλων, με το αντικείμενο των σπουδών. Οι γυναίκες υπερεκπροσωπούνται σε κλάδους που σχετίζονται με την υγεία, την κοινωνική φροντίδα, την εκπαίδευση και τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Αντίθετα, στις επιστήμες, την τεχνολογία, τη μηχανική και τα μαθηματικά —τους λεγόμενους κλάδους STEM— αποτελούν περίπου το 31% των αποφοίτων.
Η κατάσταση αυτή έχει αρνητικές συνέπειες τόσο για τις ίδιες τις γυναίκες όσο και για την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη. Οι επαναλαμβανόμενες εμπειρίες διάκρισης μπορούν να συμβάλουν στην αύξηση του άγχους, στη μείωση της αυτοεκτίμησης και της επαγγελματικής δέσμευσης και στην επιβάρυνση της ψυχικής υγείας.
Σε κοινωνικό επίπεδο, παράγοντες όπως η δυσκολία συνδυασμού επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής μπορούν να επηρεάσουν αποφάσεις σχετικά με τη δημιουργία οικογένειας. Παράλληλα, ο αποκλεισμός των γυναικών από ευκαιρίες απασχόλησης, εξέλιξης και λήψης αποφάσεων έχει αρνητικές συνέπειες για την οικονομία, καθώς ένα σημαντικό μέρος των γνώσεων, των δεξιοτήτων και του δυναμικού τους δεν αξιοποιείται πλήρως.
Το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης
Δράσεις και εξελίξεις κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα
Το ζήτημα του δικαιώματος των γυναικών στην ίση μεταχείριση άρχισε να συζητείται εντονότερα στην Ευρώπη από τα μέσα του 19ου αιώνα. Καθοριστικό ρόλο διαδραμάτισαν οι ίδιες οι γυναίκες. Πολυάριθμα γυναικεία κινήματα και οργανώσεις, μεταξύ των οποίων τα κινήματα χειραφέτησης και οι σουφραζέτες, διεκδίκησαν το δικαίωμα των γυναικών να απολαμβάνουν τα πολιτικά και κοινωνικά δικαιώματα ενός δημοκρατικού κράτους.
Κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα, οι εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις άρχισαν σταδιακά να συμπεριλαμβάνουν τα κορίτσια στην υποχρεωτική πρωτοβάθμια εκπαίδευση. Ωστόσο, η διαδικασία αυτή δεν πραγματοποιήθηκε την ίδια χρονική περίοδο ούτε με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες.
Το 1878, το Πανεπιστήμιο του Λονδίνου έγινε το πρώτο πανεπιστήμιο στο Ηνωμένο Βασίλειο που επέτρεψε στις γυναίκες να εγγράφονται σε ολοκληρωμένα προγράμματα σπουδών και να αποκτούν πανεπιστημιακούς τίτλους.
Ο 20ός αιώνας υπήρξε αναμφίβολα περίοδος σημαντικών κατακτήσεων για τις γυναίκες. Μία από τις σημαντικότερες ήταν η αναγνώριση του δικαιώματος ψήφου. Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στις εκλογές αποτελεί σχετικά πρόσφατη κατάκτηση σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Στην Πορτογαλία, για παράδειγμα, οι γυναίκες απέκτησαν περιορισμένο δικαίωμα ψήφου το 1931, αλλά πλήρη δικαιώματα ψήφου με τους ίδιους όρους με τους άνδρες μόλις το 1976.
Η νομική αναγνώριση του δικαιώματος ψήφου δεν εξασφάλισε αυτομάτως την ισότιμη πολιτική εκπροσώπηση των γυναικών, η οποία εξακολουθεί να αποτελεί ζητούμενο.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, πολλές γυναίκες συμμετείχαν στην αμειβόμενη εργασία, αλλά αντιμετώπιζαν νομικούς περιορισμούς, κοινωνικά εμπόδια και την προσδοκία ότι θα εξακολουθούσαν να αναλαμβάνουν σχεδόν αποκλειστικά τις οικιακές και οικογενειακές υποχρεώσεις. Παράλληλα, εδραιώθηκε η αντίληψη ότι οι γυναίκες ήταν εργαζόμενες μικρότερης αξίας ή με χαμηλότερη επαγγελματική δέσμευση.
Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι αύξησαν τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας, ιδιαίτερα στη βιομηχανία. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σημειώθηκε σημαντική πρόοδος ως προς τη νομική ισότητα και την πρόσβαση των γυναικών στην εκπαίδευση, την εργασία και τις διοικητικές θέσεις. Ωστόσο, δεν επιτεύχθηκε πλήρης και ουσιαστική ισότητα.
Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην οικοδόμηση ίσων δικαιωμάτων για τις γυναίκες και τους άνδρες
Η ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας επέφερε σημαντικές αλλαγές στον τομέα της ισότητας των φύλων. Στόχος της ευρωπαϊκής πολιτικής είναι η δημιουργία μιας Ένωσης στην οποία οι γυναίκες και οι άνδρες, σε όλη την πολυμορφία τους, έχουν ίσες ευκαιρίες ανάπτυξης, την ελευθερία να επιλέγουν τη δική τους πορεία ζωής και τη δυνατότητα να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική και πολιτική ζωή.
Με την πάροδο των ετών έχουν ληφθεί πολλά μέτρα για την επίτευξη αυτού του στόχου, μεταξύ των οποίων:
- Η Συνθήκη της Ρώμης (1957) συμπεριέλαβε την αρχή της ίσης αμοιβής για ίση εργασία στο άρθρο 119.
- Η Συνθήκη του Άμστερνταμ (1997) αναγνώρισε την ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών ως θεμελιώδη στόχο της ΕΕ και ενίσχυσε τη νομική βάση για μέτρα κατά των διακρίσεων και για θετικές δράσεις.
- Η ενσωμάτωση της διάστασης του φύλου (gender mainstreaming) καθιερώθηκε ως ευρωπαϊκή πολιτική το 1996. Προβλέπει τη συστηματική εξέταση των επιπτώσεων που μπορεί να έχει κάθε πολιτική ή απόφαση στις γυναίκες και στους άνδρες.
- Η Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τη Φροντίδα (2022) αποσκοπεί στη βελτίωση της πρόσβασης σε ποιοτικές και οικονομικά προσιτές υπηρεσίες φροντίδας, συμβάλλοντας παράλληλα στην ισότιμη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας.
- Την 1η Οκτωβρίου 2023, η ΕΕ έγινε συμβαλλόμενο μέρος, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων της, στη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης για την πρόληψη και την καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας.
- Το 2023 οργανώθηκε η εκστρατεία #EndGenderStereotypes, με στόχο την αντιμετώπιση των στερεοτύπων σχετικά με τους ρόλους των φύλων στην εργασία, την οικογένεια και την εκπαίδευση.
- Το 2023 εγκρίθηκε η Οδηγία για τη διαφάνεια των αμοιβών, η οποία ενισχύει την εφαρμογή της αρχής της ίσης αμοιβής για ίδια εργασία ή εργασία ίσης αξίας.
Τα αποτελέσματα του Ευρωβαρόμετρου για τα έμφυλα στερεότυπα, τα οποία δημοσιεύθηκαν τον Δεκέμβριο του 2024, έδειξαν ότι, παρά τη γενικά θετική στάση απέναντι στην ισότητα των φύλων, τα στερεότυπα εξακολουθούν να είναι διαδεδομένα και οι αντιλήψεις διαφέρουν μεταξύ χωρών, περιφερειών και γενεών.
Τον Μάρτιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθέτησε τον Χάρτη Πορείας για τα Δικαιώματα των Γυναικών, ο οποίος καθορίζει ένα μακροπρόθεσμο όραμα για την αντιμετώπιση των διακρίσεων, της βίας και των προκαταλήψεων. Με αυτόν, η Επιτροπή καλεί τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, τα κράτη μέλη, τους κοινωνικούς εταίρους και τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών να συνεργαστούν για την προώθηση της ισότητας των φύλων.
Τη σημερινή μας θέση την οφείλουμε στις προσπάθειες και στους αγώνες πολλών γυναικών!
Παραδείγματα συστημικών δράσεων για την αντιμετώπιση των διακρίσεων και της άνισης μεταχείρισης λόγω φύλου
- Δείκτης Ισότητας των Φύλων
https://eige.europa.eu/gender-equality-index/2024 - Feminist Self-Defence – Φεμινιστική αυτοάμυνα
https://slagtog.org/en/feminist-self-defense/ - Autonomes Frauenzentrum Potsdam e.V. – Αυτόνομο Κέντρο Γυναικών του Πότσδαμ
https://frauenzentrum-potsdam.de - Feminist Fund – Φεμινιστικό Ταμείο
https://femfund.pl/en/ - Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο για την Ισότητα των Φύλων – εργαλειοθήκες και οδηγοί
https://eige.europa.eu/publications-resources/toolkits-guides
🤔 Γνωρίζετε ποια είναι η κατάσταση στη χώρα ή την περιοχή σας όσον αφορά την ισότητα στις αμοιβές, την απασχόληση και την εκπαίδευση; Αναζητήστε τα σχετικά στοιχεία. Μπορούν να σας προσφέρουν σημαντικά επιχειρήματα για τις δράσεις συνηγορίας σας.