Η τεχνολογική καινοτομία δεν συντελείται σε κενό — αντανακλά τις κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές δυνάμεις της εποχής της. Κάθε λογισμικό, πλατφόρμα ή αλγόριθμος διαμορφώνεται από τις οπτικές και τις αξίες των ανθρώπων που το σχεδιάζουν — και, κατά το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης ιστορίας, οι άνθρωποι αυτοί ήταν κυρίως άνδρες.

Ως αποτέλεσμα, ο ψηφιακός κόσμος συχνά αντικατοπτρίζει τις ανισορροπίες του φυσικού κόσμου. Οι τεχνολογίες όχι μόνο δεν έχουν καταφέρει να αντιμετωπίσουν την ανισότητα των φύλων, αλλά σε πολλές περιπτώσεις την έχουν ενισχύσει.

Το χάσμα μεταξύ των φύλων στους τομείς STEM — Φυσικές Επιστήμες, Τεχνολογία, Μηχανική και Μαθηματικά — δεν αποτελεί απλώς ζήτημα αριθμών. Πρόκειται για ένα σύνθετο πλέγμα συστημικού αποκλεισμού: άνιση πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση από τα πρώτα χρόνια της ζωής, έμφυλες προσδοκίες σχετικά με την επαγγελματική σταδιοδρομία, βαθιά ριζωμένα στερεότυπα για τις «φυσικές» ικανότητες των γυναικών, έλλειψη ορατών γυναικείων προτύπων και θεσμικές προκαταλήψεις στις προσλήψεις και στις προαγωγές. Οι παράγοντες αυτοί συνδυάζονται και περιορίζουν την είσοδο, την παραμονή και την επαγγελματική εξέλιξη των γυναικών σε κλάδους που σχετίζονται με την τεχνολογία.

 

Σε αναδυόμενους κλάδους, όπως η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και η επιστήμη των δεδομένων — οι οποίοι επαναπροσδιορίζουν τις οικονομίες, την πολιτική και τις κοινωνίες — η έλλειψη έμφυλης ποικιλομορφίας είναι ιδιαίτερα εμφανής. Σύμφωνα με έκθεση της UNESCO του 2023, οι γυναίκες αποτελούν μόλις το 22% των επαγγελματιών ΤΝ παγκοσμίως και περίπου το 20% των εργαζομένων σε τεχνικούς ρόλους σε εταιρείες μηχανικής μάθησης. Παραμένουν επίσης σημαντικά υποεκπροσωπούμενες στις ηγετικές θέσεις του τεχνολογικού τομέα. Οι ανισότητες είναι ακόμη μεγαλύτερες για τις γυναίκες που ανήκουν σε μαύρες ή αυτόχθονες κοινότητες, για τα διεμφυλικά και μη δυαδικά άτομα, καθώς και για τις γυναίκες από οικονομικά μειονεκτούσες περιοχές.

Γιατί έχει σημασία αυτό; Επειδή τα εργαλεία ΤΝ επηρεάζουν πλέον ορισμένους από τους σημαντικότερους τομείς της ζωής:

• Τα συστήματα προσλήψεων και επιλογής προσωπικού επηρεάζουν ποια άτομα θα κληθούν σε συνέντευξη.
• Οι αλγόριθμοι στον τομέα της υγείας συμβάλλουν στη λήψη αποφάσεων σχετικά με τις διαγνώσεις και τις θεραπευτικές επιλογές.
• Τα συστήματα αναγνώρισης προσώπου χρησιμοποιούνται στην αστυνόμευση και στην επιτήρηση.
• Οι αλγόριθμοι αξιολόγησης της πιστοληπτικής ικανότητας επηρεάζουν ποια άτομα μπορούν να λάβουν δάνειο ή στεγαστική πίστωση.

Όταν τα εργαλεία αυτά σχεδιάζονται και εκπαιδεύονται κυρίως από ομάδες που δεν διαθέτουν επαρκή ποικιλομορφία — συχνά με τη χρήση προκατειλημμένων ή ελλιπών δεδομένων — υπάρχει κίνδυνος να αναπαράγουν και να ενισχύσουν τα τυφλά σημεία των δημιουργών τους.

Δεν πρόκειται για ένα υποθετικό ενδεχόμενο. Το πειραματικό εργαλείο ΤΝ της Amazon για την αξιολόγηση βιογραφικών, το οποίο τελικά εγκαταλείφθηκε, υποβάθμιζε βιογραφικά που περιείχαν τη λέξη «women’s» και αποφοίτους ορισμένων γυναικείων κολεγίων. Παράλληλα, έρευνες έχουν δείξει ότι εμπορικά συστήματα αυτοματοποιημένης ανάλυσης προσώπου παρουσίαζαν πολύ υψηλότερα ποσοστά σφάλματος για γυναίκες με πιο σκούρο τόνο δέρματος. Οι συνέπειες της έμφυλης προκατάληψης στην τεχνολογία είναι, επομένως, πραγματικές.

Επιπλέον, η διαθεματικότητα έχει σημασία. Το φύλο δεν λειτουργεί απομονωμένα — διασταυρώνεται με τη φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, την κοινωνική τάξη, την αναπηρία, τη σεξουαλικότητα, τη γεωγραφική θέση και άλλους παράγοντες. Μια γυναίκα με αναπηρία και διαφορετική φυλετική ή εθνοτική καταγωγή, η οποία ζει στον Παγκόσμιο Νότο, αντιμετωπίζει πολύ διαφορετικά εμπόδια ως προς την ψηφιακή πρόσβαση και συμπερίληψη από μια λευκή γυναίκα της μεσαίας τάξης που ζει στην Ευρώπη.

Σύμφωνα με τη Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών (ITU, 2023), παγκοσμίως χρησιμοποιούσε το διαδίκτυο το 70% των ανδρών, έναντι του 65% των γυναικών. Το χάσμα ήταν εντονότερο στις λιγότερο ανεπτυγμένες και στις περίκλειστες αναπτυσσόμενες χώρες, όπου στοιχεία της ITU που παρουσιάστηκαν το 2023 έδειχναν ότι ήταν συνδεδεμένο στο διαδίκτυο το 30% των γυναικών, έναντι του 43% των ανδρών. Παράλληλα, σύμφωνα με στοιχεία της GSMA για το 2023, στις χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος οι γυναίκες είχαν κατά 17% μικρότερη πιθανότητα από τους άνδρες να διαθέτουν smartphone. Εξακολουθούν επίσης να αντιμετωπίζουν σημαντικά εμπόδια ως προς την πρόσβαση σε ευκαιρίες ανάπτυξης ψηφιακών δεξιοτήτων. Τα στοιχεία αυτά δείχνουν πώς οι αλληλεπικαλυπτόμενες ανισότητες που σχετίζονται με το φύλο, τη γεωγραφική θέση και την κοινωνική τάξη ενισχύουν τα εμπόδια στην ψηφιακή συμμετοχή.

 

 

Επομένως, η κατανόηση του τρόπου με τον οποίο λειτουργεί το φύλο στο πλαίσιο της τεχνολογικής ανάπτυξης αποτελεί θεμελιώδη προϋπόθεση για τη δημιουργία ενός πιο δίκαιου ψηφιακού μέλλοντος — ενός μέλλοντος στο οποίο οι γυναίκες και τα άτομα με διαφορετικές ταυτότητες φύλου δεν θα είναι απλώς παθητικοί χρήστες ή καταναλωτές, αλλά δημιουργοί, φορείς καινοτομίας και άτομα που συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, διαμορφώνοντας τα εργαλεία του αύριο.