Pytania do refleksji:

• Co oznacza pojęcie  „gender”?

• Czym są stereotypy płci i dlaczego należy się ich wystrzegać?

• W jaki sposób stereotypowe myślenie wpływa na nierówne traktowanie kobiet i dyskryminację ze względu na płeć?

• Jakie są różne przejawy dyskryminacji?

 

Równouprawnienie płci w XXI wieku: dlaczego wciąż o tym mówimy?

 

W XXI wieku równy udział kobiet w życiu publicznym powinien być czymś normalnym, czymś, czego nie trzeba już uczyć, ani o co walczyć. Niestety, nadal spotykamy się z nierównym traktowaniem kobiet i mężczyzn.

 

Kim jesteśmy? O tożsamości i płci

 

To, kim jesteśmy, zaczyna się od naszej tożsamości pierwotnej. Są to cechy, z którymi się rodzimy lub które nabywamy we wczesnym dzieciństwie i których nie możemy łatwo zmienić. Należą do nich między innymi: płeć biologiczna (czy urodziliśmy się chłopcem czy dziewczynką), wiek, kolor skóry, pochodzenie etniczne i tożsamość psychoseksualna.

To właśnie te podstawowe cechy tożsamości, w tym płeć, na które nie mamy wpływu, lub mamy w bardzo ograniczonym względzie, są chronione przez prawo i stanowią podstawę przepisów antydyskryminacyjnych.

 

Tożsamość to jednak nie tylko to, jak postrzegamy samych siebie. To także to, jak postrzegają nas inni. Bycie kobietą lub mężczyzną to nie tylko płeć biologiczna. To także zbiór cech, zachowań i ról, które kultura przypisuje mężczyznom i kobietom. To nazywamy gender, czyli płeć społeczno-kulturowa.

 

W przeciwieństwie do płci biologicznej, płeć społeczno-kulturowa zmienia się w czasie i przestrzeni. Postrzeganie kobiet, oczekiwania wobec nich i ich pozycja w społeczeństwie ewoluują. Mamy na to wpływ! Działania kobiet zmieniły ich rolę na przestrzeni wieków, a Twoje działania mogą przynieść dalsze zmiany.

 

Jak powstają stereotypy?

 

Ludzie często budują swoją tożsamość społeczną (czyli poczucie przynależności do jakiejś grupy, np. kobiet czy mężczyzn) poprzez porównywanie się do innych grup. Dzielimy ludzi na kategorie, szukając podobieństw i różnic. Ten proces kategoryzowania zaczyna się już w dzieciństwie. Na przykład, siedmiomiesięczne dzieci odróżniają głosy męskie i żeńskie, a potem przypisują im uogólniony obraz mamy i taty, czyli kobiet i mężczyzn.

Od kategoryzowania do stereotypów jest już bardzo blisko. Słowo “stereotyp” pochodzi ze starożytnej greki i oznacza “twardy wzorzec”.

Stereotypy to powszechne w danej grupie opinie, przekonania lub uproszczone obrazy innych grup społecznych. Problem polega na tym, że przez stereotypy każdą osobę z danej grupy traktujemy tak, jakby miała te same, konkretne cechy, nawet jeśli tak nie jest.

Jest wiele opinii na temat funkcji poznawczych i społecznych stereotypów. Słowo to pochodzi z języka starogreckiego i oznacza STEREÓS – stężały, twardy; TYPOS – wzorzec, odcisk.

Stereotypy to rozpowszechnione w danej grupie opinie, przekonania czy schematy poznawcze, których obiektami są inne grupy społeczne czy kulturowe. Stereotypizacja prowadzi do utożsamiania każdej osoby z danej grupy z konkretnym zestawem cech.  

Stereotypy dotyczące płci to uproszczone opisy „męskich mężczyzn” i „kobiecych kobiet”, podzielane przez ogół społeczeństwa i wynikające z wychowania i socjalizacji w danym społeczeństwie.

 

W patriarchalnej kulturze, w której wzorce postępowania wyznaczone zostały przez mężczyzn, od mężczyzn i kobiet oczekuje się różnych postaw, zachowań, orientacji życiowych, a nawet cech charakteru. Zatem „właściwe” jest, aby kobiety zajmowały się domem i wychowywały dzieci, podczas gdy mężczyźni „powinni” zapewnić im utrzymanie, i to ich domeną jest przede wszystkim praca zawodowa. Stereotypowo cechy związane z emocjonalnością, uległością, troskliwością i poświęceniem są uważane za „kobiece”, podczas gdy cechy związane z racjonalnością, pewnością siebie, orientacją na sukces, agresywnością i skłonnością do rywalizacji są uważane za „męskie”.

Podejmowanie działań, różnych w stosunku do kobiet i mężczyzn, opartych na powyższych, stereotypowych przekonaniach jest dyskryminacją. 

 

Dyskryminacja ze względu na płeć nazywana jest seksizmem – zbiorem poglądów tworzących specyficzną „ideologię”, traktującą jedną płeć – kobiety lub mężczyzn – jako gorszą. Seksizm to przekonanie o biologicznej, intelektualnej, moralnej lub boskiej wyższości jednej płci nad drugą lub o istnieniu innych powodów, dla których jedna płeć zasługuje na lepsze traktowanie. Na rynku pracy seksizm częściej dotyka kobiety (preferowanie mężczyzn przy zatrudnianiu i awansowaniu, niższe wynagrodzenia kobiet na tych samych stanowiskach, mniejsza reprezentacja w strukturach władzy, tradycyjne przekonania o wyższej pozycji mężczyzn w rodzinie, sprowadzanie kobiet do roli obiektów seksualnych). W życiu rodzinnym spotykamy się również z seksizmem wobec mężczyzn i wynikającym z niego nierównym traktowaniem mężczyzn (niechęć sądów do przyznawania ojcom prawa do opieki nad dziećmi w sprawach rozwodowych, presja społeczna, aby mężczyźni byli głównymi żywicielami rodziny).

 

Dyskryminacja jest pojęciem, które odnosi się do różnych grup, na ogół mniejszościowych. Można być dyskryminowanym ze względu na płeć, ale też na wiek, stopień sprawności lub tożsamość psychoseksualną. Jeśli jesteś kobietą powyżej 50. roku życia i masz niepełnosprawność, jesteś dyskryminowana ze względu na trzy różne cechy swojej tożsamości. W związku z tym zachowania dyskryminujące spotykają Cię częściej, a ich konsekwencje są dla Ciebie znacznie poważniejsze. Zjawisko to nazywa się intersekcjonalnością (dyskryminacją krzyżową).

 

Dyskryminacja to nie tylko ograniczenia prawne lub jawne złe traktowanie. Często jest to również mechanizm drobnych „szykan” czy też „umniejszeń” , określanych jako mikro-nierówności. Mówimy o nich wtedy, kiedy np. podczas Twoich wystąpień publicznych, mężczyźni uśmiechają się znacząco lub kiedy przychodzisz na spotkanie jako ekspertka z danej dziedziny, ale ponieważ jesteś kobietą, to zostajesz poproszona o zrobienie kawy dla innych ekspertów.

Dyskryminacja i nierówne traktowanie charakteryzują się między innymi tym, że osobom, które ich doświadczają, trudno jest samodzielnie je powstrzymać. Często, aby nie zostać odrzuconą przez grupę, dostosowują się one do ogólnych zasad, a tym samym wzmacniają stereotyp, zachowując się tak, jak oczekuje tego społeczeństwo.

Pomyśl, jak możesz zareagować w sytuacji kiedy doświadczasz mikro-nierówności ze względu na płeć, aby nie powielać stereotypowego zachowania.  

 

Stereotypy, uprzedzenia i nierówność płci są nadal bardzo powszechne w Europie (raport Komisji Europejskiej Gender equality and gender stereotypes_SP545_technical_report.pdf). Na szczeblu europejskim i regionalnym stale podejmowane są systemowe i indywidualne działania mające na celu zmianę tej sytuacji.

 

W kolejnych sekcjach pokażemy, jak można zaangażować się w działania promujące równouprawnienie płci.