Odporność psychiczna jest definiowana na różne sposoby, ale najczęściej rozumiana jest jako zdolność jednostki do adaptacji i radzenia sobie w trudnych sytuacjach, które mogą obejmować np. sytuacje stresowe, kryzysy, traumy, przeszkody wynikające z czynników wewnętrznych lub zewnętrznych itp. Zdolność ta może być świadoma, ale najczęściej nie jesteśmy jej nawet świadome. Jak mówi M. Neenan:
„Ludzie potrafią przetrwać najtrudniejsze próby – niektórzy nawet rozkwitają. Jednak mogą nie być świadomi lub nie mieć jasności co do tego, w jaki sposób udało im się pokonać napotkane wyzwania” (Neenan, 2018).
Mówiąc o „odporności psychicznej”, należy wspomnieć o innym pojęciu, jakim jest „wiara we własną skuteczność”. Jest to pojęcie psychologiczne sformułowane przez kanadyjsko-amerykańskiego psychologa Alberta Bandurę. Odnosi się ono do przekonania danej osoby o swojej zdolności do osiągania celów, rozwiązywania problemów i kontrolowania własnego życia. Odnosi się do wiary w swoje możliwości i wytrwałości w realizacji swoich planów. Chociaż te dwa pojęcia różnią się od siebie, wzajemnie się uzupełniają.
Odporność psychiczna jest uwarunkowana zarówno wrodzonymi predyspozycjami, jak i nabytymi i dalej rozwijanymi umiejętnościami.
✅ Czynniki wrodzonej odporności psychicznej to:
- Stabilny temperament
- Wysoka tolerancja na frustrację i umiejętność radzenia sobie ze stresem
- Zdolność do szybkiego dostosowania się do nowych warunków
- Pozytywne nastawienie
- Genetyczna predyspozycja do radzenia sobie ze stresem
✅ Nabyte czynniki odpornościowe to:
- Umiejętność regulowania emocji
- Rozwijanie samoświadomości
- Budowanie elastyczności i zdolności adaptacyjnych
- Rozwijanie różnych form dbania o siebie
- Korzystanie ze wsparcia społeczności lokalnej i sieci społecznych
👉 Przyjrzyjmy się teraz roli, jaką odgrywa odporność psychiczna w przezwyciężaniu nierówności płci i stereotypów oraz w promowaniu równych szans.
W kontekście stereotypów dotyczących płci i nierówności płci odporność psychiczna odgrywa ważną rolę. Pomaga ona w przezwyciężaniu dyskryminacji, systemowych nierówności, stereotypów i niesprawiedliwości społecznej. Jak twierdzą A. Juncos i P. Bourbeau (Juncos i Bourbeau, 2022), odporność psychiczna w kontekście nierówności płci to złożone pojęcie, które pomaga analizować, jak działają relacje władzy między kobietami i mężczyznami oraz jak się one zmieniają w czasie. Według autorów ważne jest odejście od indywidualistycznego postrzegania odporności psychicznej na rzecz podejścia społecznego. Oznacza to, że pojęcie odporności nie powinno być rozumiane w wąskim znaczeniu lub jako modne hasło, ale również jako:
- środek do utrzymania istniejącego stanu rzeczy;
- środek ułatwiający dostosowanie się do wstrząsu lub kryzysu;
- dynamiczny proces obejmujący zarówno wytrwałość, jak i transformację.
Z powyższego podejścia wynika, że odporność nie dotyczy wyłącznie indywidualnego radzenia sobie ze stresem, ale może również mieć pozytywny wpływ na zmiany systemowe i społeczne. Konkretne przykłady pozytywnego wpływu odporności na nierówności płci obejmują następujące sytuacje:
- Odporność na dyskryminację
Dzięki większej odporności jesteśmy w stanie lepiej radzić sobie z uciskiem i sprzeciwiać się niesprawiedliwości, niezależnie od formy dyskryminacji. Jesteśmy w stanie lepiej reagować i szukać wsparcia.
- Odporność na stereotypy
Konkretnym przykładem są stereotypy związane z kobietami na stanowiskach kierowniczych, wg których kobiety są postrzegane jako mniej asertywne lub mniej nadające się do pełnienia funkcji kierowniczych ze względu na prawdopodobieństwo przerw w karierze zawodowej związanych z opieką nad dziećmi. Odporność pomaga zwalczać stereotypy w takich sytuacjach.
- Siła wsparcia społecznego
Przejście od indywidualizmu do wsparcia społecznego pozwala na zwiększenie zbiorowej odporności i siły potrzebnej do promowania zmian.
- ✅ Normalizacja nowych ról i przepisywanie ustalonych norm
Podejmowanie przez kobiety pracy w zawodach dotychczas zdominowanych przez mężczyzn sprzyja zmianom norm społecznych i stereotypów. W rezultacie rośnie odsetek kobiet w naukach ścisłych, inżynierii, polityce i biznesie.
- ✅ Zwiększenie zaangażowania politycznego i społecznego
Większa odporność może również wiązać się z większą pewnością siebie w angażowaniu się w działania rzecznicze, aktywizm lub lokalną politykę, co pomaga zmieniać systemowe zasady i promować równouprawnienie płci.
👉 Wiemy już wiele o znaczeniu budowania odporności i jej pozytywnym wpływie na nierówności płci. Ale jak konkretnie możemy budować odporność? Przyjrzyjmy się teraz kluczowym umiejętnościom niezbędnym do jej rozwijania i wzmacniania.