Ας ξεκινήσουμε με μια εικόνα:

Επίπεδα παρατήρησης

Ο ελέφαντας αντιπροσωπεύει το σύνολο και τα επιμέρους τμήματά του. Ωστόσο, ορισμένες φορές μπορεί κάποιος να πέσει στην πλάνη να θεωρήσει ότι ένα επιμέρους τμήμα αποτελεί το σύνολο. Γιατί; Πιθανώς επειδή δεν αναμένει κάποιο άμεσο, πρακτικό όφελος από το να σκεφτεί κάτι πάνω στο οποίο πιστεύει ότι δεν μπορεί να ασκήσει επιρροή. «Έτσι κι αλλιώς, τίποτα δεν μπορεί να αλλάξει». Είναι όμως πράγματι έτσι;

Η εικόνα του ελέφαντα δείχνει ότι η πραγματικότητα είναι σύνθετη. Όποιος δεν αντιλαμβάνεται το σύνολο και αγνοεί το «ευρύτερο πλαίσιο», θα ερμηνεύσει λανθασμένα τα επιμέρους τμήματα και θα περάσει την προβοσκίδα για φίδι και το αυτί για βεντάλια.

Οι κοινωνιολόγοι επιχειρούν να κατανοήσουν την κοινωνική πραγματικότητα και διακρίνουν το μικροεπίπεδο της ατομικής δράσης, το μεσοεπίπεδο των οργανισμών και το μακροεπίπεδο των κοινωνικών και οικονομικών δομών, των πολιτικών πλαισίων και των σύγχρονων επιστημικών πλαισίων, με την έννοια των κοινωνικά διαμορφωμένων σωμάτων γνώσης που προδιαμορφώνουν την αντίληψη και τη σκέψη. Το ερώτημα είναι: πόση κοινωνία υπάρχει μέσα στο άτομο; Και αντιστρόφως; Με ποιον τρόπο διαμορφώνει το άτομο την κοινωνία;

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ

Σήμερα θεωρείται αυτονόητο ότι οι γυναίκες εργάζονται. Σήμερα οι γυναίκες μπορούν επίσης να ασκούν τόσο το ενεργητικό όσο και το παθητικό εκλογικό δικαίωμα. Για την κατάκτηση αυτών των ελευθεριών χρειάστηκαν σκληροί αγώνες επί δεκαετίες. Για να θεωρείται αυτονόητο ότι το έμφυλο χάσμα εξουσίας έχει ξεπεραστεί και ότι οι γυναίκες αναλαμβάνουν ισότιμα ηγετικές αρμοδιότητες, απαιτείται πρόοδος τόσο στο διαρθρωτικό επίπεδο της πολιτικής και της δημόσιας σφαίρας όσο και από τις ίδιες τις γυναίκες.

Ακούγεται θεωρητικό; Αυτό που μερικές φορές παραβλέπεται είναι ότι η θεωρία συχνά έχει πρακτική εφαρμογή. Οι συλλογισμοί του Ιμμάνουελ Καντ (1724–1804) σχετικά με το αστικό συνταγματικό κράτος και τη θέση που απέδιδε στις γυναίκες μέσα σε αυτό άσκησαν επιρροή έως και τον 20ό αιώνα και ενίσχυσαν συντηρητικά πρότυπα ρόλων και τον αντίστοιχο καταμερισμό εργασίας. Ταυτόχρονα, η ιδέα της χειραφέτησης, της ελευθερίας και της ισότητας πυροδότησε διαδοχικά κύματα γυναικείων κινημάτων, τα οποία αγωνίστηκαν για νέα δικαιώματα και νέες επαγγελματικές ευκαιρίες για τις γυναίκες. Επομένως, το μικροεπίπεδο και το μακροεπίπεδο είναι αλληλένδετα. Η ολοκληρωμένη έμφυλη δικαιοσύνη μπορεί, συνεπώς, να υπάρξει μόνο με την ευρεία έννοια: κατοχυρωμένη και νομικά διασφαλισμένη στις δομές της οικονομίας, της πολιτικής, της επιστήμης και του πολιτισμού, αλλά και μέσα από τις θαρραλέες ενέργειες των ίδιων των γυναικών και των ανδρών.

Μια τέτοια προσέγγιση δημιουργεί επίσης περισσότερες δυνατότητες δράσης για την έμφυλη δικαιοσύνη σε περιόδους αλλαγών. Όταν οι κοινωνίες και οι γεωπολιτικές σχέσεις εξουσίας βρίσκονται σε αναταραχή, μπορεί να συντελεστεί γρήγορα μια επιστροφή στις παραδοσιακές έμφυλες σχέσεις. Τα ζητήματα φύλου μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν ως εργαλεία για τη δημιουργία κοινωνικών διαιρέσεων. Η κατανόηση αυτών των στρατηγικών εξουσίας συμβάλλει στην αναζωογόνηση του χειραφετητικού πνεύματος της προόδου προς μεγαλύτερη έμφυλη δικαιοσύνη. Και αυτό ισχύει ακόμη και όταν συχνά δεν είναι σαφές κατά πόσο τα άτομα μπορούν να επιτύχουν οτιδήποτε σε σχέση με την κοινωνία ως σύνολο. Ωστόσο, το «κατά πόσο» δεν είναι το βασικό ερώτημα. Διότι: «Οι άνθρωποι γνωρίζουν τι κάνουν· συχνά γνωρίζουν γιατί κάνουν αυτό που κάνουν· εκείνο όμως που δεν γνωρίζουν είναι τι προκαλεί αυτό που κάνουν». (Michel Foucault)