«Εν αρχή ην ο λόγος…»: της προόδου προς μεγαλύτερη έμφυλη δικαιοσύνη προηγούνταν πάντοτε μια «έξοδος από την (αυτοεπιβαλλόμενη) αορατότητα». Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα γραπτά της Olympe de Gouges και η «Διακήρυξη των Δικαιωμάτων της Γυναίκας και της Πολίτισσας» κατά τη Γαλλική Επανάσταση, το 1791. Αντίστοιχα, κατά τη διάρκεια των αστικών επαναστάσεων του 19ου αιώνα, της Παρισινής Κομμούνας του 1871, του πρώτου και του δεύτερου γυναικείου κινήματος του 20ού αιώνα, των απεργιών των εργατριών, της διοργάνωσης μιας Ημέρας της Γυναίκας για τη διεκδίκηση του δικαιώματος ψήφου των γυναικών και πολλών ακόμη δράσεων, συντελέστηκε μια συγκρουσιακή και αργή, αλλά σταδιακή και σταθερή, αλλαγή της κοινής γνώμης. Αυτή αποτέλεσε τη βάση για την κατοχύρωση της liberté και της égalité και για τις γυναίκες και, συνεπώς, για το δικαίωμα στην αυτοκαθοριζόμενη άμβλωση, την πρόσβαση στην εκπαίδευση, την ανάληψη αμειβόμενης εργασίας και πολλά ακόμη. Ένα είδος εκ των υστέρων εκδημοκρατισμού για το «άλλο φύλο».

Αυτή η διαδικασία μάθησης και συνειδητοποίησης μέσα στην κοινωνία, η οποία προκλήθηκε δημόσια, έθεσε σε κίνηση μια αλλαγή συνείδησης, με μεγάλη καθυστέρηση και σε βάθος δεκαετιών. Συνέβαλε επίσης στη μετατόπιση των συντεταγμένων των σχέσεων εξουσίας. Η δημόσια πίεση θέτει όρια. Παράγει επίσης κάτι καινούργιο και προτρέπει —ελπίζουμε— σε αυτοκριτική. Οι περισσότεροι άνθρωποι αποφεύγουν την αρνητική έκθεση στη δημόσια σφαίρα. Τα γυναικεία και άλλα δημοκρατικά και κοινωνικά κινήματα άντλησαν σταδιακά τη δύναμή τους από αυτό.

Αυτή η δύναμη της δημόσιας σφαίρας μπορεί επίσης να λειτουργήσει προς την αντίθετη κατεύθυνση: ως διορθωτικός μηχανισμός που μπορεί να εμποδίσει τις γυναίκες να διαφθαρούν όταν καταλάβουν θέσεις εξουσίας.

Η δημόσια σφαίρα

Τι σημαίνει, όμως, δημόσια σφαίρα και σε ποιον βαθμό διαπερνάται και η ίδια από σχέσεις εξουσίας; Καταρχήν, πρόκειται για τη συνεννόηση μεταξύ διαφορετικών φορέων και ομάδων μιας κοινωνίας με βάση επιχειρήματα. Ο φιλόσοφος Jürgen Habermas ανέλυσε αυτή τη διαδικασία σε σχέση με την εποχή του Διαφωτισμού, τον 18ο αιώνα, και με τις σύγχρονες αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες. [1] Όπως και πολλοί άλλοι, επισημαίνει έναν δομικό μετασχηματισμό της δημόσιας σφαίρας μετά την εμφάνιση του Web 2.0 και, συνεπώς, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.

Πράγματι, με το Facebook, το Instagram, το TikTok, τα δημοσιογραφικά ιστολόγια που χρηματοδοτούνται από δωρεές πολιτών, τα κανάλια στο YouTube και το νέο επάγγελμα του «influencer», έχουν αναδυθεί νέα μέσα. Από τη μία πλευρά, επιτρέπουν στους πολίτες να ενημερώνονται από άλλους πολίτες, χωρίς τη διαμεσολάβηση ενός καθιερωμένου παραδοσιακού μέσου —εφημερίδας, περιοδικού, τηλεοπτικού ή ραδιοφωνικού σταθμού, που χρηματοδοτείται από το κράτος ή αποτελεί μέρος ενός επιχειρηματικού ομίλου. Από την άλλη πλευρά, η ύπαρξη των νέων μέσων και των πλατφορμών μέσω των οποίων αποκτούν δημόσια προβολή συνοδεύεται από απώλεια της σημασίας των παραδοσιακών μέσων. Αυτό φαίνεται, μεταξύ άλλων, από το γεγονός ότι οι διαφημίσεις τοποθετούνται ολοένα περισσότερο στις πλατφόρμες, ενώ τα παραδοσιακά μέσα αντιμετωπίζουν έντονο ανταγωνισμό για τον αριθμό των κλικ και την προσοχή του κοινού. Επιπλέον, περίπου από το 2015 και έπειτα, έχουν εμφανιστεί ολοένα περισσότερες ενώσεις, ιδρύματα και «ελεγκτές γεγονότων», που συχνά χρηματοδοτούνται από το κράτος ή/και από μεγάλα ιδιωτικά ιδρύματα και οι οποίοι, με τη σειρά τους, προβάλλουν τις δικές τους παρεμβάσεις στον αγώνα για την ερμηνευτική υπεροχή.

Οι γυναίκες, καθώς και όσοι και όσες υποστηρίζουν τα αιτήματα της έμφυλης δημοκρατίας στον αγώνα για ορατότητα και για την υπέρβαση των διακρίσεων, μπορούν έτσι να προσπαθήσουν να προσελκύσουν άλλους ανθρώπους στους στόχους τους μέσα από ένα πλήθος διαύλων. Παραμένουν επίσης οι «κλασικές» μορφές έκφρασης: διαδηλώσεις, κύκλοι συζήτησης σε σπίτια ή εστιατόρια, ανεξάρτητες εκδόσεις, εκδηλώσεις, συνέδρια, τέχνη, θέατρο πολιτών και πολλές ακόμη.

Οι γυναίκες είναι ταυτόχρονα δρώντα πρόσωπα και αποδέκτριες των δημόσιων λόγων και, συνεπώς, των αγώνων γύρω από το τι πρέπει να θεωρείται «αληθινό» σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Οι συζητήσεις, οι οποίες ορισμένες φορές διεξάγονται με ένταση και χωρίς χιούμορ, καταδεικνύουν επίσης πόση εξουσία αναλογεί στο κοινό. Οι πολίτες είναι εκείνοι που αποφασίζουν τελικά ποιες από τις απόψεις που παρουσιάζονται επιθυμούν να υιοθετήσουν και ποιες όχι. Το ίδιο και οι γυναίκες.

ΠΗΓΕΣ

[1]Habermas, Jürgen, Strukturwandel der Öffentlichkeit: Untersuchungen zu einer Kategorie der bürgerlichen Gesellschaft, Frankfurt 1962, and Habermas, Jürgen, Ein neuer Strukturwandel der Öffentlichkeit, Berlin 2022