Οι λόγοι σχετικά με τη «φυσικοποίηση» των γυναικών, τον περιορισμό τους στον ρόλο της νοικοκυράς και της μητέρας, την υποτιθέμενη διανοητική και σωματική κατωτερότητά τους, καθώς και η παραγωγή γυναικείων και ανδρικών προτύπων ρόλων, στερεοτύπων και προκαταλήψεων, έχουν πυροδοτήσει αντίρροπα κινήματα, ιδίως από τον 19ο αιώνα και έπειτα. Κεντρικό πεδίο επιχειρηματολογίας, τόσο τότε όσο και σήμερα, αποτελεί η κριτική της πατριαρχίας.
Τι σημαίνει «πατριαρχία»;
Με απλά λόγια, ο όρος περιγράφει μορφές κοινωνικής συνύπαρξης στις οποίες κυριαρχούν και τις οποίες ελέγχουν οι άνδρες ή οι πατέρες. Περιλαμβάνουν συγκεκριμένους κοινωνικούς κανόνες, αξίες, προσδιορισμούς και προσδοκίες ρόλων, σχέσεις παραγωγής και ιδιοκτησίας, ιεραρχίες, σχέσεις εξουσίας και πολλά άλλα. Ορισμένοι συγγραφείς συνδέουν επίσης την πατριαρχία με σχέσεις ιδιοκτησίας που επιτρέπουν στους άνδρες να ασκούν οικονομική κυριαρχία. Για παράδειγμα, ο Friedrich Engels [1884] συνδέει τις πατριαρχικές συνθήκες με την εμφάνιση της ατομικής ιδιοκτησίας.
Οι αναλύσεις και οι κριτικές της πατριαρχίας είναι ποικίλες και δίνουν έμφαση σε διαφορετικά σημεία. Παρακάτω παρουσιάζεται μία συγγραφέας η οποία αναπτύσσει μια αντίληψη της εξουσίας εμπνευσμένη, μεταξύ άλλων, από τη Hannah Arendt. Επιπλέον, θα γίνει μια σύντομη αναφορά στις ανακαλύψεις σχετικά με έναν υποτιθέμενο μητριαρχικό πολιτισμό του Δούναβη.
Christina Thürmer-Rohr: αγάπη για τον κόσμο
Η καθηγήτρια γυναικείων σπουδών στο Βερολίνο (1936–2026) υποστηρίζει τη θέση ότι οι γυναίκες είναι συνένοχες [Mittäterinnen] στο πατριαρχικό σύστημα. Δεν είναι αποκλειστικά θύματα της πατριαρχίας· αντιθέτως, οι πράξεις τους υπηρετούν το σύστημα. Για τη Thürmer-Rohr, επομένως, φεμινισμός σημαίνει να κολυμπά κανείς ενάντια στο ρεύμα. «Το κυρίαρχο ρεύμα είναι ένα άθλιο και, επιπλέον, καθόλου ακίνδυνο υδάτινο σώμα». [1]
Δεν το αντιλαμβάνεται αυτό μόνο στο επίπεδο των πράξεων των μεμονωμένων γυναικών, αλλά το συνδέει και με μια πολιτική διάσταση: «Ο φεμινισμός είναι κοινωνική κριτική». Για τη Thürmer-Rohr, αυτό σημαίνει κατανόηση του παρόντος αλλά και γνώση του παρελθόντος. Αναφερόμενη στη Hannah Arendt (1906–1975) και στην έννοια της πολυφωνίας που εκείνη ανέπτυξε, υποστηρίζει ότι πρέπει «να κατανοούμε τους ανθρώπους στον πληθυντικό και όχι στον ενικό και να αναγνωρίζουμε τη διαφορετικότητα». Αυτό είναι «συνώνυμο με την “αγάπη για τον κόσμο”». [2] Από τη Hannah Arendt, η Thürmer-Rohr υιοθετεί επίσης την ιδέα της «απουσίας σταθερού εδάφους». Αυτή η υπαρξιακή εμπειρία μπορεί να ενεργοποιήσει την αυτόνομη και ανεξάρτητη σκέψη. Οι γυναίκες θα πρέπει να επιτρέψουν στον εαυτό τους αυτή την εμπειρία. Πρόκειται για μια «υπαρξιακά υποκινούμενη μάθηση με ανοιχτή έκβαση, για την προσπάθεια πειραματισμού στα όρια του πόνου».[3]
Δεν πρόκειται για μια μοναχική διαδικασία αναζήτησης, ανακάλυψης και δοκιμής. Η Thürmer-Rohr συνηγορεί υπέρ της φιλίας «(…) ή της δημιουργίας μιας φιλικής σχέσης με τον κόσμο και της φροντίδας του κόσμου μέσα από τη δημιουργία φιλικών σχέσεων με διαφορετικούς ανθρώπους». Μέσα από αυτό «γίνεται εμφανής η ελευθερία της συναίνεσης προς τον άλλον».[4]
Η Thürmer-Rohr αποκαλύπτει έτσι μια αντίληψη της εξουσίας η οποία, παράλληλα με την αναλυτική διάσταση της κριτικής, ευνοεί τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων. Επομένως, η εξουσία νοείται λιγότερο ως «εξουσία επί» των άλλων και περισσότερο ως «εξουσία μαζί με» τους άλλους. Αυτή η αντίληψη αποκτά μια ορισμένη κοινωνική απήχηση, καθώς αντιμετωπίζει θετικά και λαμβάνει ως αφετηρία την υπαρξιακή εμπειρία του να είναι κανείς «ριγμένος στον ίδιο του τον εαυτό» (Heidegger) και να αισθάνεται ξένος, ώστε οι γυναίκες να μπορούν να εξερευνήσουν και να ζωντανέψουν νέα «εδάφη». Επιπλέον, αναγνωρίζει με αυτόν τον τρόπο την πολυφωνία και δεν βλέπει σε αυτήν καμία αντίφαση προς την κοινή δράση.
Οι γυναίκες μπορούν, επομένως, να μαθαίνουν η μία από την άλλη. Μπορούν να εξελίσσουν περαιτέρω τη σκέψη τους με βάση τις δικές τους αντιλήψεις, να πειραματίζονται, να εκφράζονται και να αλλάζουν τον κόσμο μέσα από την αγάπη για τον κόσμο.
Ο πολιτισμός του Δούναβη της Παλαιάς Ευρώπης — ένας μητροκεντρικός πολιτισμός;
Η κριτική της πατριαρχίας συμβαδίζει επίσης με τη διερεύνηση μορφών κοινότητας και κοινωνίας διαφορετικών από τις πατριαρχικές. Ιδίως από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, έχουν μελετηθεί μητριαρχικοί ή μητροκεντρικοί πολιτισμοί. Η Λιθουανή αρχαιολόγος Marija Gimbutas πραγματοποίησε πολυάριθμες ανασκαφές στη Νοτιοανατολική Ευρώπη και υποστηρίζει ότι, πριν από περισσότερα από 6.000 χρόνια, υπήρχε ένας εξισωτικός και ειρηνικός προηγμένος πολιτισμός της Παλαιάς Ευρώπης, ο οποίος πίστευε σε μια «Μεγάλη Θεά». Περίπου το 4500 π.Χ., ο πολιτισμός αυτός μετασχηματίστηκε σταδιακά από πολεμικούς ινδοευρωπαϊκούς λαούς ιππέων σε νέες κοινωνικές δομές, οι οποίες ήταν ιεραρχικές και χαρακτηρίζονταν από τη βία.
Το κατά πόσο μπορούμε να μιλάμε για μια μητριαρχική πολιτισμική σφαίρα αποτελεί αντικείμενο διαφωνίας. Ορισμένοι ερευνητές απορρίπτουν την υπόθεση ότι υπήρχαν κοινωνικές δομές που δεν ήταν πολεμικές. Ωστόσο, οι ίδιοι οι ερευνητές της μητριαρχίας δεν μιλούν για «κυριαρχία των γυναικών» σε αντιδιαστολή με την «κυριαρχία των ανδρών», δηλαδή την πατριαρχία. Αντιθέτως, τονίζουν ότι ο πολιτισμός της Παλαιάς Ευρώπης —στις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, στη Βουλγαρία, τη Ρουμανία, την Ουγγαρία και τη Δυτική Ουκρανία— βασιζόταν στην ισότητα μεταξύ των φύλων. Ταυτόχρονα, γίνονταν σεβαστές οι διαφορές. Οι πολιτικές αποφάσεις λαμβάνονταν με συναίνεση και αποδιδόταν μεγάλη σημασία στην πνευματική διάσταση. Η φύση γινόταν αντιληπτή περισσότερο ως κάτι θεϊκό και η σχέση με αυτήν κατανοούνταν σύμφωνα με την αρχή της προσφοράς και της ανταπόδοσης. Η ισότητα μεταξύ των φύλων, η πνευματική λατρεία της γυναικείας δημιουργικής δύναμης και η αρχή της συνεργασίας αντί της εκμετάλλευσης φαίνεται ότι αποτέλεσαν τη βάση για δύο χιλιάδες χρόνια ειρήνης στην Παλαιά Ευρώπη.[5]
Αυτή η σύντομη αναφορά στον πολιτισμό της Παλαιάς Ευρώπης μπορεί να καταδείξει ότι η εξουσία μπορεί να οργανωθεί και με διαφορετικό τρόπο από εκείνον που υποδεικνύουν οι σημερινές κοινωνικές τάξεις. Αυτό δημιουργεί προοπτικές για να σκεφτούμε την εξουσία διαφορετικά, από την αρχή, αλλά και για να ανοίξουμε νέες δυνατότητες επιρροής για τις γυναίκες.
Πολλοί άλλοι συγγραφείς, καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι και μελετητές έχουν ασκήσει και εξακολουθούν να ασκούν κριτική στις πατριαρχικές συνθήκες.
ΠΗΓΕΣ
[1] [2] [3]Siebrasse, Brigitte
[4]Thürmer-Rohr, 2003, p. 90, in: Czollek / Perko
[5]Lüpke, Geseko von, Die große Göttin. Das Rätsel der alteuropäischen Donau-Zivilisation, manuscript of the RBB Kultur radio broadcast, 16.04.2023, editor: Anne Winter; a production of Bayrischer Rundfunk